- EDEBIYAT -
okuyanlara estetik (sanats= al) bir doyum sağlamak amacıyla yazılmış, ya da bö= ;yle bir amacı olmasa bile biçimsel ve içeriksel özellikleriyle bu düzeye ulaşabilen bütün yazılı eserlere edebiyat denir. edebiyat bir anlatım biçimi= dir. düşünce ve duyguları güzel ve etkili bir biçimde anlatma sanatı olarak da tanımlanabilir. herhangi bir metn= in edebiyat eseri sayılabilmesi için sanatsal değerler taşıması gerekir.

Edebiyat, Alm. Literatur (f), Fr.Lit= térature (f), İng. Literature. = Düşünce, duygu ve hayallerin sözlü veya yazılı olarak güzel= ve tesirli biçimde anlatı= ;lması sanatı. Okuyan= a estetik bir tat vermek amacı= ;yla yazılmış olan ya da böyle bir amacı olmasa bile, biçimsel özellikleriyle bu düzeye ulaşabilen bütün yazılı yapıtlar. Bu anlamıyla edebiyat görece yeni bir terimdir.

Batı'da 18. yüzyılda yaygınlaşmıştı= r. Geçmişte şiir, destan, tiyatro gibi türler genel olarak edebiyat başlığı altı= ;nda değil, ayrı ayrı ele alınırdı. Türkiye'de de edebiyat terimi bugünk&uum= l; anlamına ancak 19. yüzyılın sonlarında kavuşmuştur. divan edebiyatında şiir ve düzyazı (inşa), amaçlan ve kuralları farklı olan = iki ayn sanat dalı olarak görülürdü.Edebiyat= ın kapsamıEdebiyat bir anlatım biçimidir. Düşünce ve duygu= lan güzel ve etkili bir biçimde anlatma sanatı olarak da tanımlanır. İnsan yaşantılarını anlatan her metin edebiyat yapıt= 5; değildir. Konu tartışmalı olmakla birlikte, asıl amacı estetik tat ver= mek değil, bilgi vermek y= a da inandırmak olan yapıtlar (teknik ve bilimsel kitaplar, gazete yazılan, reklam metinleri, propaganda yazıları vb) genellikle edebiyatın kapsamı dışında bırakılır. Bir metnin edebiyat yapıtı, sayılması için s= anat değeri taşıması gerekir! Ama bu değeri tanıml= amak kolay değildir. Edebi değeri olan bilimsel metinlere rastlanabildiği gibi, sanat<= /span> katına yüksele-meyen şiirler de vardır. Bunlara şiir değil, manzume denir.


Edebiyatın tanım= ı ve kapsamıyla ilgili tartışmalar, estetik kuram= ının alanına girer. İlk sistemli estetik felsefesinin kurucusu olan kant'a göre, bir metnin sanat sayılabilmesi için "çıkar gözetmemesi&quo= t;, başka bir deyişle kendi dışında hiçbir amaç taşımaması gerekir. Bütün sanatlar gibi edebiyat d= a bu bakımdan oyuna benzetilebilir. Oyunun kendi dışında hiçbir amacı yoktur, yalnız zevk almak için oynanır ve biter. Bu yaklaşım, edebiyatı öteki insan eylemlerinden ayıran çok önemli bir noktayı vurgulamakla birlikte, iki yönden eleştiriye açıktır. Birincisi, fazlaca "hazcı" bir yaklaşımdır; edebiyat yapıtlann= 05;n içerdiği "doğruluk" boyutunu, aydınlanma yanını ihmal etmektedir. İkincisi, yeterince tarihsel değildir; geçmişte edebiyat dışı sayıl= an bazı metinlerin zamanla edebiyat kapsamı içine alındığını, bazılarınınsa edebi değer ve işlevini yitirdiğini göz önünde tutm= amaktadır. Oysa bütün insan ürünleri gibi sanat da ölümlüdür.

Edebi türlerin en "edebi", en katışıksız= , en yoğun olanı lirik şiirdir. estetik haz vermenin ötesinde hiçbir amaç taşımaz. Ama= bu estetik hazzın içinde derin, karmaşık ve dile getirilmesi güç bir insani gerçeklikle karşılaşmanın verdiği heyecan da vardır.


Yoğunluk ve katışıksızlık açısından lirik<= /span> şiiri destan, eleji, ağıt, mesnevi, dramatik şiir ve felsefi şiir gibi manzum türler izler. Bunlar genellikle firik şiirden daha uzun ve daha gevşek dokuludur. roman= , 18. yüzyılda gelişen ve 19. yüzyılda öne çıkan bir türdür. Kaynaklan açısında= n en zengin edebi biçim olduğu söylenebilir. Destan, masal, ortaçağ romansları, deneme ve felsefi metin gibi daha eski biçimlerin hepsi romanı beslemiştir. Ama günümüzde satışa çıkan romanlann büyük bölümü edebiyat yapıtı sayılm= az; estetik zevk vermek için değil, oyalamak ve eğlendirm= ek için yazılmışlardır. Seyahatname, gezi notlar= 05;, anı, otobiyografi, günlük ve mektup gibi kişisel metinle= r, genellikle edebiyat ile belgeseli ayıran çizginin iki yanı= nda yer alır. Üsluplarının yetkinliği ve içeriklerinin zenginliğiyle büyük edebiyat yapıtı katma yükselenler olduğu gibi, "gazete yazısı" ve "anı defteri" düzeyinde kalanlan da vardır. Birçok kişisel m= etin, edebi değerinden çok, yazan konusunda özel bilgiler vermesi yüzünden ilgi çeker. Öte yandan, kolay kolay hiçbir türe sokulamayan ve üsl= up kaygısı gözetilme= den yazıldığı halde okurlara estetik bir doyum sağlayan metinler de vardır; 20. yüzyıl edebiyatında dışavurumculuk, dadacılık ve gerçeküstücülük gibi akımlann ürünleri genellikle bu türdendir.